Narodowy model PZPN

Struktura w posiadaniu

Przy rzucie od bramki piłka na środku pola bramkowego, środkowi obrońcy szeroko w pozycji otwartej (przodem do siebie, bokiem do bramkarza), boczni obrońcy wysoko przy liniach. Na szczycie rombu z bramkarzem i stoperami — szóstka albo, po rotacji, ósemka czy dziesiątka. Wariant: szóstka schodzi między stoperów (układ symetryczny) albo między stopera a bocznego obrońcę (asymetryczny).

Skąd przewaga w pierwszej linii

Stoperzy z bramkarzem grają zwykle przeciw jednemu albo dwóm napastnikom rywala — przewaga liczebna w strefie niskiej. Bramkarz gra z zespołem: pokazuje się do gry i bierze udział w budowaniu, a podanie do niego idzie zawsze poza światło bramki. Gdy pressing jest mocny, stoperzy obniżają ustawienie.

Wzorce wyjścia spod pressingu

• Bramkarz → wolniejszy od presji środkowy obrońca → szóstka na szczycie rombu → podanie o jedną linię dalej.
• Środkowy obrońca → boczny obrońca („o dwóch zawodników”) dla przyspieszenia; nigdy podanie między bocznymi obrońcami przez strefę niską.
• Rotacja trzech środkowych pomocników w kierunku przeciwnym do podania między stoperami — stoperzy dostają więcej linii podania.
• Środkowy obrońca wprowadza piłkę w drugą linię i włącza się do akcji; jego miejsce zajmuje szóstka, a miejsce szóstki — ósemka.
• Przeniesienie gry z boku na bok przez bramkarza, stoperów, środkowych pomocników albo przez napastnika — podaniami po ziemi; górą z pominięciem środka.

Rola długiego podania

Wariant na dwie sytuacje: rywal broni wysoko (przestrzeń za jego linią obrony) albo stoi zwarcie w obronie średniej. Grają je głównie środkowi obrońcy, nogą wiodącą, w sektor docelowy albo do zawodnika docelowego; wokół niego ustawienie do zbiórki drugiej piłki, a po jej zdobyciu szybkie przeniesienie gry za linię obrony albo do sąsiedniego sektora. Bez wysokiego napastnika — długie na wolne pole do szybkich.

Zasada, którą trener formułuje

Praca według zasad, nie według schematów; podanie zwrotne jako kanon. Liczą się jakość, tempo, kierunek i moment podania oraz przyjęcia. W strefie niskiej dokładność i odpowiedzialność, bez pojedynków; w średniej kreatywność; w wysokiej szybkość działania.

Warunek, bez którego to nie działa

Środkowi obrońcy wysoko wyszkoleni technicznie i bramkarz grający nogami. Szóstka, która chce grać przodem do bramki rywala, i skrzydłowi zdolni do gry kombinacyjnej w środku, gdy szóstka schodzi do obrońców.

Kiedy model był testowany

Model nie ma własnej drużyny w lidze, więc nie ma sezonu, w którym można go zmierzyć. Drużynę, która tak buduje, w danych poznaje się po wysokim posiadaniu, małym udziale długich podań i niewielu wybiciach — długie podanie jest tu wariantem, nie zasadą.

Kształt w posiadaniu

Przy piłce boczni obrońcy szeroko przy liniach bocznych i wysoko, środkowi obrońcy szeroko na wysokości linii bocznych pola karnego. Trzej środkowi pomocnicy w trzech liniach pionowych i trzech poziomych — w sumie siedem linii poziomych i dziewięć pionowych, żeby zawodnik z piłką miał zawsze co najmniej dwie opcje podania, najlepiej skośne i prostopadłe (trójkąty i romby).

Kto daje szerokość

Boczny obrońca i skrzydłowy razem: w wariancie podstawowym boczni obrońcy przy liniach bocznych, skrzydłowi bliżej środka. Zasada: w zależności od miejsca piłki co najmniej jeden z dwóch po każdej stronie maksymalnie rozszerza pole gry, drugi gra na innej wysokości.

Kto zostaje wysoko

Napastnik jako najdalej wysunięty, skrzydłowi w drugiej linii, dziesiątka w trzeciej. Gdy napastnik schodzi w głąb albo do boku, jego miejsce w linii zajmuje dziesiątka albo skrzydłowy — tak, żeby pole gry nie „spłaszczyło się” (balans pozycyjny).

Bez czego to nie działa

Środkowi pomocnicy, którzy radzą sobie z piłką pod presją — zwłaszcza szóstka, dobierana nie tylko za grę w obronie — i środkowi obrońcy, którzy rozgrywają. Model zakłada wymienność pozycji w pionie i poziomie przy zachowaniu balansu: kto opuszcza strefę, tego zastępuje partner.

Wzorce progresji

• Środkiem: trzej środkowi pomocnicy w trzech liniach, podanie zwrotne i podanie o jedną linię dalej do dziesiątki między liniami.
• Bokiem: boczny obrońca, skrzydłowy i wspierający pomocnik albo napastnik; obiegnięcie bocznego obrońcy i dośrodkowanie.
• Zmiana sektora: kilka krótkich podań, gdy rywal zamknie jedną stronę, potem przeniesienie gry na drugą — krótko przez środek albo długo górą.
• Długie podanie stopera do napastnika: napastnik zgrywa do dziesiątki, ta gra za plecy bocznego obrońcy do wbiegającego skrzydłowego.
• Skrzydłowy wybiega do piłki i wyciąga bocznego obrońcę rywala, w wolne pole wbiega napastnik albo dziesiątka.

Co odróżnia ten model

Proporcja w akcji: około pięciu zawodników w ataku, reszta asekuruje (4 do 6 albo 6 do 4 zależnie od sytuacji). Model zakłada też ruch bez piłki jako równie ważny jak gra z piłką — przewaga liczebna w ruchu do i od piłki — i grę lewonożnego skrzydłowego na prawej stronie oraz prawonożnego na lewej.

Kto stoi w polu karnym

• Wariant pierwszy przy dośrodkowaniu: napastnik na bliższy słupek, dziesiątka między 11. a 16. metrem (zmiana krzyżowa), ósemka przed polem karnym, skrzydłowy z drugiej strony na dalszy słupek.
• Wariant drugi: napastnik między 11. a 16. metrem, dziesiątka na bliższy słupek, ósemka przed polem karnym, skrzydłowy z drugiej strony na dalszy.
• Wariant trzeci: napastnik sam wybiera sektor, partnerzy dopasowują się do niego.
• Środkiem kończą najczęściej skrzydłowi, dziesiątka i ósemka — podanie prostopadłe do wbiegającego skrzydłowego albo zgranie napastnika do dziesiątki.

Ile okazji kończy się golem

Model nie podaje liczb skuteczności i nie ma drużyny w lidze, więc w danych nie ma czego zmierzyć. Zakłada tylko kierunek: po każdym strzale i dośrodkowaniu ruch pozostałych w stronę bramki do dobitki po interwencji bramkarza albo obrońcy.

Wniosek dla trenera

O skuteczności decyduje moment wejścia w pole karne, nie liczba zawodników w nim: wbiegnięcia mają przypisane sektory (bliższy słupek, środek, dalszy słupek, przedpole), więc każdy wie, gdzie ma być w chwili dośrodkowania. To da się przenieść do każdej drużyny grającej skrzydłowymi.

Przebieg po stracie

• Strata → najbliżsi piłki od razu atakują rywala: najpierw odbiór, potem wybicie, na końcu opóźnienie.
• Zawodnicy w strefie środkowej odbudowują ustawienie i zamykają podania między pomocnikami; obrońcy i bramkarz, najdalej od piłki, czekają na zamiar długiego podania.
• Decyzję podejmuje najbliższy piłki: pewny odbioru — atakuje, a reszta idzie za nim; niepewny — cofa się, a pozostali razem z nim.
• Gdy reszta nie dołączy, pressujący po ustalonym czasie (np. 5 sekund) wracają do bloku. Powrót zawsze w kierunku własnej bramki: najpierw zabezpieczenie środka, potem pozycje.
• Bez piłki, z bloku średniego: skok do pressingu na sygnał — podanie rywala do bocznego obrońcy, do bramkarza albo w tył, złe przyjęcie, niedokładne podanie, odwrócenie się z piłką.

Kto nie pressuje — zabezpieczenie

Trzy rzędy: pierwszy (najbliżsi piłki) odbiera, drugi zachowuje zwarte ustawienie i zamyka podania, trzeci (najdalej od piłki) zabezpiecza głębię przed własną bramką na wypadek długiego podania albo zmiany strony. Bramkarz wychodzi wyżej i asekuruje skróconą linię. Już przy własnym posiadaniu obrońcy ustawiają się względem napastników rywala, żeby strata nie zastała ich bez krycia.

Faul w pressingu

Model konsekwentnie wymaga obrony bez faulu: przerwanie akcji faulem albo wybiciem oddaje rywalowi czas na uspokojenie gry i decyzję, kiedy wznowić. Faul taktyczny pojawia się tylko jako zagrożenie dla własnego ataku szybkiego — zawodnik, który odwraca się z piłką, daje rywalowi okazję, by przerwać akcję.

Kto to wykonywał

Model opisuje role według numerów pozycji w 1-4-3-3, nie konkretnych zawodników. W skoku z bloku średniego dziewiątka biegnie łukiem na środkowego obrońcę i odcina podanie do drugiego, dziesiątka odcina szóstkę rywala, skrzydłowy rusza sprintem na bocznego obrońcę i hamuje 2–3 metry przed nim; sygnał do skoku daje jeden ze środkowych pomocników.

Warunek, bez którego to nie działa

Synchronizacja: zespołowe, dynamiczne wyjście całego zespołu do piłki i trafne rozpoznanie momentu. Model zaznacza, że żadna drużyna nie wytrzyma pressingu wysokiego przez 90 minut — stosuje się go w określonych chwilach: na początku połowy, po zdobyciu bramki, po stracie blisko bramki rywala, przy jego aucie pod własną bramką, w przewadze liczebnej.

Kiedy model był testowany

Bez drużyny nie ma pomiaru. U zespołu, który wdraża model, widać to w odzyskach w tercji ataku, przechwytach i faulach — z zastrzeżeniem, że pressing wysoki jest tu środkiem okazjonalnym, a nie stałym.

Na czym opiera się obrona

Trzy poziomy działań. Indywidualne: gra 1 na 1 — wzrok na piłce, ugięte kolana, atak na piłkę, gdy rywal traci nad nią kontrolę, zatrzymuje się albo odwraca. Grupowe: podwajanie i potrajanie najlepiej przy linii bocznej, asekuracja zawsze bliżej własnej bramki, przekazywanie rywali między strefami. Zespołowe: cały blok przesuwa się do piłki, środek zamknięty, rywal spychany do boku. Bazą jest obrona strefowa — rywala przy piłce kryje się ściśle, z dala od niej luźno.

Wysokość linii i bloku

Bazowa wysokość to blok średni: aktywna obrona zaczyna się, gdy rywal wprowadzi albo poda piłkę w strefę 15 metrów przed i za linią środkową. Środkowi obrońcy decydują o wysokości skrócenia pola i o momencie cofania. Obrona niska — między łukiem pola karnego a linią środkową, z cierpliwym czekaniem na podanie między linie albo za obronę; obrona wysoka — na połowie rywala, tylko w określonych momentach meczu.

Jak czytać parametry obronne

Model nie ma drużyny ani sezonów, więc nie ma też własnych liczb. U drużyny, która gra według niego, zasadę „odbiór, nie wybicie” widać w wybiciach (mało na tle ligi) i w przechwytach, a zasadę obrony bez faulu — w faulach. Przechwyty, odbiory i wybicia mierzą jednak także to, jak często drużyna musi bronić; skutek pokazują dopiero gole i xG stracone.

Bramkarz

W obronie wysokiej ustawia się wyżej i asekuruje przestrzeń za skróconą linią obrony. W polu karnym jest pierwszą z trzech linii (bramkarz, obrońcy, pomocnicy zbierający wybite piłki); po dośrodkowaniu kieruje partnerami głośnymi komendami i — razem z obrońcami po stronie dalszej od piłki — odpowiada za komunikację przy przekazywaniu krycia. Przy rzutach wolnych ustawia mur z pierwszym zawodnikiem w murze i decyduje o jego liczebności.

Czego ten model nie chroni

Model sam nazywa koszty swoich wyborów. Obrona „do środka” ułatwia rozegranie po odbiorze, ale nieudany pressing otwiera rywalowi drogę do linii obrony i podanie za nią; obrona „do boku” — odwrotnie. Obrona wysoka zostawia przestrzeń za skróconą linią. Gdy przy grze skrzydłem środkowy obrońca wychodzi asekurować bocznego, w polu karnym zostaje dwóch obrońców — stąd zalecenie, by boczny obrońca bronił 1 na 1, z asekuracją skrzydłowego albo szóstki.

Warunek, bez którego to nie działa

Organizacja i dyscyplina: utrzymane odległości między formacjami i w ich obrębie, komunikacja (ustawiony niżej kieruje ustawionym wyżej) i reakcja na zamiar długiego podania za linię obrony, a nie dopiero na samo podanie.

Kiedy obrona była testowana

Jako wzorzec federacji model nie grał sezonu w lidze, więc nie ma okresu, w którym obronę dałoby się sprawdzić w liczbach. U drużyny, która go wdraża, sprawdzianem są gole i xG stracone, czyste konta oraz wybicia i faule na tle ligi.

Miejsce w tygodniu i osoba odpowiedzialna

Model nie wyznacza stałego miejsca w tygodniu ani osoby w sztabie. Wymaga, by każdy zawodnik znał swoje zadanie w każdym wariancie, a do treningu proponuje gry, w których każde wznowienie to zaplanowany stały fragment i gra toczy się dalej. W przykładowej jednostce treningu formacyjnego rzuty wolne z boku, w ataku i w obronie, zajmują 15 minut części głównej.

Rutyny i wykonawca

Rzuty wolne według czterech stref przed polem karnym: na wprost bramki — strzał nad albo obok muru, z zawodnikami przedłużającymi mur i dwoma przy piłce; z boku — strzał albo podanie na dalszy słupek; z dalszej odległości — dośrodkowanie z rotacją do bramki albo od bramki; z linii pola karnego przy boku — podanie do zawodnika, który uwolnił się od krycia. Rzut rożny z rotacją do albo od bramki, z zawodnikiem utrudniającym interwencję bramkarza. Daleki wyrzut z autu tylko wtedy, gdy zespół ma zawodnika, który robi to precyzyjnie. Podstawą jest dobry wykonawca.

Druga faza i zabezpieczenie kontry

Atakujący ustawieni w trzech liniach: pierwsza zagraża bramce, druga asekuruje akcję i zbiera piłki wybite przed pole karne, trzecia zabezpiecza przed kontrą. Przy rzucie karnym wbiegający mają przypisane miejsca na wypadek odbicia przez bramkarza. W obronie jeden zawodnik — zwykle napastnik — zostaje najdalej od bramki, po stronie piłki, gotowy do kontry.

Obrona stałych fragmentów

Najczęściej obrona mieszana: najgroźniejsze strefy strefowo, wbiegający kryci indywidualnie. Przy rzucie rożnym w strefie cztery linie — bramkarz (czasem z obrońcą przy słupku), 4–5 najwyższych na linii pola bramkowego w ustawieniu otwartym, 3–4 na wysokości punktu karnego, jeden przed polem karnym. W strefie nie czekać na piłkę, tylko ją atakować; najpierw wybronić, potem przejście do ataku.

Czyja to warstwa

Model nie wskazuje osoby odpowiedzialnej za stałe fragmenty. Wybór obrony — indywidualnej, strefowej albo mieszanej — i liczbę zawodników zostawionych do kontry zostawia trenerowi, według oceny własnych zawodników; zadaniem planującego warianty w ataku jest znaleźć słaby punkt w obronie rywala.

Warunek, bez którego to nie działa

Dobry wykonawca i zawodnicy, którzy wiedzą, gdzie mają być: ruchem uwalniają się od krycia, atakują piłkę wybitą przez bramkarza i jednocześnie pilnują ustawienia na wypadek przechwytu.

Kiedy to się zmieniło

Model podaje tylko tło: od lat 25–30% goli pada po stałych fragmentach, a skuteczność pojedynczych rzutów rożnych czy wolnych to kilka procent. Własnych liczb nie ma; u drużyny, która go wdraża, sprawdzianem są gole zdobyte i stracone po stałych fragmentach oraz ich udział w dorobku.